Đôi điều về loại phim cao bồi viễn Tây

(TGĐA) - Không một huyền thoại nào được phổ biến sâu rộng hơn hay được đan dệt chặt chẽ hơn vào nền tảng văn hóa ngày nay bằng huyền thoại của những phim truyện về đời sống đầy phiêu lưu mạo hiểm của những người chăn bò miền Viễn Tây (Far West) nước Mỹ, được gọi chung là phim truyện Western.

Poster The Magnificent Seven (1960)

Ở bình minh của thế kỷ 21, thật kì lạ là một hiện tượng lịch sử từng xuất hiện cách đây hơn 100 năm nay vẫn còn có sức sống mãnh liệt đến vậy. Hành vi và cách ứng xử, các nguyện vọng ,trang phục và thậm chí cả những loại đồ ăn thức uống miêu tả trong những phim western đã trở thành những mẫu mực quen thuộc và mơ ước đối với mọi người trên khắp hành tinh.

Chiếc quần “jean”, hình ảnh đặc trưng của người chăn bò, là thứ trang phục phổ thông nhất thế giới. Và quần áo chắc chắn là biểu tượng dễ nhận thấy nhất của hình ảnh mà con người ta muốn phô ra. Xỏ chân trong chiếc quần “jean”, có đến hàng trăm người thích mặc như những người chăn bò. Tại sao phim, truyện western lại có một tác động rộng khắp toàn cầu đến vậy? Chủ yếu có hai nguyên nhân: sức mạnh khuôn mẫu của huyền thoại này và bối cảnh công nghệ - văn hóa của thế kỷ 20.

Cảnh trong phim High Noon (1952)

Người chăn bò là người thừa kế các hiệp sĩ huyền thoại với bộ giáp bóng loáng trong xã hội dân chủ. Anh ta gợi lại và chuyển thể cho thích hợp với quảng đại công chúng ngày nay những truyền thuyết nhiều vô kể đã sinh ra qua các thời đại và trên khắp thế giới xung quanh việc thuần hóa loài ngựa.

Hiệp sĩ là kẻ đã làm chủ được bản chất động vật của mình, qua đó đã nâng mình vượt lên trên những người khác – hùng mạnh hơn, cơ động hơn và tự do hơn những người khác. Hiệp sĩ dám vác trách nhiệm cao cả là khôi phục công lý, che chở kẻ yếu và bênh vực người bị áp bức. Hiệp sĩ là người dễ bị thương tổn vì nếu chàng chao đảo thì chàng sẽ rơi ngã từ trên cao. Hiệp sĩ cũng là kẻ cô đơn vì không phải cứ ai muốn là có thể thành hiệp sĩ. Sự thu hút của huyền thoại hiệp sĩ bắt nguồn từ hai mơ ước có ở mỗi người là làm chủ bản thân và thi hành công lý. Trong một thời gian dài, hai ước mơ này nằm ngoài tầm với của hầu hết mọi người.

Diễn viên Clint Eastwood được đóng khung cho biểu tượng cao bồi viễn Tây

Sau đó, với cuộc cách mạng ở Mỹ và ở Pháp, nguyên lí vĩ đại về sự bình đẳng giữa người với người được đề cao khắp nơi và làm biến đổi cách suy nghĩ, lý tưởng lãng mạn của phim, truyện western xuất hiện đúng lúc để thay thế cho một huyền thoại quá chọn lọc. Cung cách đàng hoàng và tự do ung dung của người hiệp sĩ này nằm trong tầm với của mọi người, ít nhất là trong tưởng tượng, vượt qua mọi sự phân biệt về đẳng cấp hoặc vị trí xã hội. Một nhân vật của thế giới mới là người chăn bò đã được ghép lên trên một huyền thoại cổ xưa và sẵn sang làm mê hoặc hoàn toàn thế giới.

Thời hoàng kim của miền viễn tây

Lúc bấy giờ ra đời điện ảnh, một phát minh có những tác động sâu rộng chưa từng có. Giống như cái máy in của Gutenberg, điện ảnh đã làm đảo lộn công việc thông tin và đem lại một bước nhảy vọt khổng lồ cho mọi người. Nó cho phép truyền bá cùng những mơ ước như nhau cho một đối tượng rộng khắp thế giới. Do các kỹ thuật sản xuất và phát hành trong thời gian đầu khá cồng kềnh và tốn kém cho nên chỉ có một số ít phim người ta đưa ra giới thiệu với một đối tượng khán giả ngày càng rộng lớn.

Clint Eastwood trong The Good, The Bad And The Ugly (1966)

Riêng tầm vóc của thị trường Mỹ đã có nghĩa Mỹ sẽ đóng một vai trò áp đảo trong nền điện ảnh thế giới. Mỹ có thể xuất khẩu với giá bất chấp mọi sự cạnh tranh những bộ phim mà giá thành đã được bù đắp trước tại thị trường trong nước. Nhờ vậy và do tính phổ thông phi thường của phim Mỹ, toàn thế giới bắt đầu xem cùng những bộ phim như nhau, sống trong cùng những khung cảnh điện ảnh như nhau.

Để đáp ứng được những đòi hỏi của một nền sản xuất đang trên đà phát triển mạnh mẽ, công nghiệp điện ảnh Mỹ được thiết lập tại bang California là nơi hầu như trời nắng quanh năm. Ngoài ánh sáng và diễn viên, muốn quay phim cần phải có cảnh trí. Thế mà California thì dồi dào cảnh trí tự nhiên, rất thích hợp với các loại phim western.

Sự ra đời của truyền hình đẩy mạnh hơn nữa sự phổ biến của những huyền thoại do điện ảnh đầu mơ ước theo nhịp của Hollywood. Nhưng rõ ràng là Far West, miền Viễn Tây nước Mỹ, là niềm kích thích nhiều nhất trí tưởng tượng của công chúng.

Cảnh trongThe Wild Bunch (1969)

Những cuộc phiêu lưu trên các khoảng không gian rộng lớn và hoang dại, luôn luôn phải đương đầu với nguy hiểm, đem lại cho con người cơ hội bộc lộ hết mặt tốt đẹp (hoặc xấu xa) của mình. Thật là hồi hộp và say sưa biết bao đối với con người hiện đại, bị tù túng trong không gian chật hẹp hàng ngày và trong những hy vọng trần tục, bị đè bẹp dưới những quy ước và những trói buộc của xã hội.

Sự kết thúc của một huyền thoại?

Nhưng những giá trị tạo nên huyền thoại này đang dần dần bị đảo ngược .Hình thức vẫn như cũ nhưng nội dung thì thay đổi, lý tưởng bây giờ không phải là người anh hùng, mà là phản anh hùng. Công cuộc tìm kiếm sự độc lập cá nhân và tự do, sự nổi loạn mà các phim western là biểu tượng vẫn tiếp diễn, nhưng đã có một sự thay đổi ở một trong những giá trị cơ bản niềm tin ở công lý thần thánh. Ý nghĩa khá phổ biến này cho rằng trong xã hội loài người cũng như trong vũ trụ, sự cân bằng nếu như có bị phá vỡ, bao giờ cũng sẽ tự nó lập lại. Trật tự sẽ chiến thắng hỗn độn. Đó là quan niệm “Tu nhân tích đức” của phương Đông, cũng như “gieo gì gặt nấy” của phương Tây. Trước đây, quan niệm ấy bao giờ cũng gắn liền với kịch bản (đoàn kị sĩ bao giờ cũng đến cứu nguy đúng lúc) hoặc trong kết cục (kẻ có tội bao giờ cũng bị trừng trị). Cũng như các hiệp sĩ bảo vệ công lý bao giờ cũng chiến thắng trong “sự phán xử của Chúa”, trong cuộc đọ súng “kẻ xấu” không khi nào rút súng nhanh hơn “người tốt”. Quan niệm cái thiện cuối cùng bao giờ cũng thắng đem lại cho huyền thoại ý nghĩa siêu nghiệm. Không phải ngẫu nhiên mà biểu hiện của viên quận trưởng miền Viễn Tây là một ngôi sao sáu cạnh, cũng như chiếc ấn của vua Salomon, tượng trưng cho sự hài hòa và thông thái.

Vậy là cho đến những năm 1970, khán giả vui mừng trước những thắng lợi của trật tự, nó khẳng định lại niềm tin của họ ở công lý, ở sự lương thiện, tóm lại ở tất cả những giá trị tinh thần lớn lao. Nhưng sau đó suy nghĩ của người tat hay đổi và những giá trị kia bị phản bác. Mọi thứ đều bị xem xét lại, kể cả những huyền thoại.

Poster phim A Fistful Of Dollar (1964)

Các đạo lý bất di bất dịch và đôi khi ngây thơ ấy mà điện ảnh Mỹ ca ngợi, nhất là trong các phim western không còn phù hợp với tâm trạng ngày nay nữa. Phản ứng là tất yếu, Công lý thần thánh và những anh hùng theo khuôn mẫu cũ đã nhòa đi không còn rõ nét như trước. Trong mấy năm gần đây, hầu hết các phim western là những phim mô phỏng miền Tây huyền thoại hoặc nhằm mục đích gỡ bỏ huyền thoại. Ngày nay, kẻ ngoài vòng pháp luật lại được bênh vực, thậm chí được ca ngợi, và có một cảm nghĩ rằng không được coi các đối thủ truyền thống khác, lúc người da đỏ là “kẻ xấu” nữa. Người ta muốn tỏ ra là hiện thực, nhưng đôi khi lại rơi vào cái nhớp nhúa. Sự cô đơn của người cow boy đã chuyển thành vị kỷ, thái độ bàng hoàng của anh ta trở thành khiêu khích. Người “cao bồi” truyền thuyết không còn nữa. Một sự trùng hợp kỳ lạ là anh ta đã chết không cùng thời gian với John Wayne.

Nguyễn Quang

(Theo Le Curier)