Phim tài liệu 'Y Vân: The Lost Sounds of Saigon': Khát khao về hành trình kết nối giữa ký ức, con người và di sản

	Khai mạc Liên hoan phim Tài liệu châu Âu - Việt Nam lần thứ 15: Đưa tinh hoa văn hóa, lịch sử, con người Việt Nam đến gần hơn với bạn bè quốc tế
	Hãng phim TFS ra mắt phim tài liệu kỷ niệm chặng đường 20 năm cuộc thi 'Chuông vàng vọng cổ'

Hành trình khám phá và phục dựng ký ức di sản âm nhạc

Nhạc sĩ Y Vân tên thật là Trần Tấn Hậu, là một nhạc sĩ tiêu biểu của nền tân nhạc Việt Nam từ cuối thập niên 1950 đến 1990. Nhiều sáng tác của ông đã trở thành bất hủ và vẫn được trình diễn bởi những ca sĩ hiện thời qua các ca khúc: Sài Gòn, Lòng mẹ, 60 năm cuộc đời, Đêm huyền diệu, Ảo ảnh, Ngăn cách, Người con gái Việt Nam, ca khúc Từ xa nghìn trùng viết cho bộ phim Người về từ nghìn trùng của đạo diễn Lưu Bạch Đàn... Nhạc sĩ nguyên quán ở Thanh Hóa, sinh năm 1933 ở Hà Nội, mất năm 1992 tại TP. Hồ Chí Minh, hưởng thọ 60 tuổi (đúng như dự đoán của ông trong bài 60 năm cuộc đời).

Đạo diễn Khoa Hà

Sau chiến tranh, lượng thông tin còn lại về Y Vân rất hạn chế, nhiều tư liệu bị thất lạc theo thời gian. Ngay cả trong gia đình cũng không lưu giữ được nhiều tài liệu nguyên bản.

Khoa Hà bắt đầu hành trình tìm kiếm những bản nhạc viết tay của Y Vân từ khi còn là một thiếu niên mới sang Mỹ định cư. Với nền tảng học thiết kế đồ họa, cô bị cuốn hút bởi mỹ thuật thiết kế và ngôn ngữ thị giác của một thời kỳ đã qua, chính điều đó khơi dậy một “nỗi ám ảnh” với việc truy tìm và lưu trữ âm nhạc.

Khoa Hà đã dành nhiều năm tự mình lần tìm dấu vết, bắt đầu từ những nguồn online rời rạc, sau đó gặp người cố vấn, cùng hai cộng sự quan trọng là Douglas Emerson (producer) và Victor Velle (đồng đạo diễn). Họ là những người giúp cô nhận ra câu chuyện này mang giá trị đặc biệt và cần được lưu lại thành một bộ phim.

Như một thám tử, Khoa Hà rong ruổi khắp Việt Nam để lần theo dấu vết cội nguồn thông qua di sản của ông mình - nhạc sĩ huyền thoại Y Vân. Đó là những bản thu âm, những cuộc phỏng vấn với các ca sĩ, nhạc công, nhà sản xuất từng sinh hoạt với ông. Hay qua những câu chuyện của bà ngoại, ông trẻ (nhạc sĩ Y Vũ), dì và mẹ Ngọc Tuyền… kể cho cô nghe. Trong hành trình đó, cô thật may mắn tìm gặp và được sự hỗ trợ vô cùng quý giá từ những nhà sưu tầm tên tuổi như ông Huỳnh Minh Hiệp (Hai Lúa), người lưu giữ nhiều hiện vật về Sài Gòn trước đây; Ông Hùng Phương - người lưu giữ các băng cối và đĩa than quý hiếm của Sài Gòn, cùng nhiều nhà sưu tầm khác trên khắp Việt Nam. Một thách thức lớn khác là về chất lượng âm thanh. Nhiều bản thu được tìm lại ở tình trạng xuống cấp, buộc ekip phải đầu tư thời gian và công sức để phục chế, nhằm đưa âm nhạc trở lại gần nhất với chất lượng nguyên bản.

Hành trình khai thác đậm yếu tố nghệ thuật và phong cách sáng tạo riêng

Phim được chia thành bốn phần: Khởi điểm, hành trình, âm nhạc và di sản. Ở mỗi phần đều mở ra bằng chuỗi hình ảnh mang tính biểu tượng lặp lại: Khoa Hà trong bộ áo lễ đỏ, bước qua một sa mạc vô tận, tìm kiếm những vật thể thất lạc, đặt trong một không gian đậm chất tâm linh phương Đông siêu thực. Những phân đoạn này được dàn dựng khá táo bạo theo cách mà phim tài liệu Việt Nam hiếm khi chạm tới.

Cấu trúc phim xoay quanh hai tuyến nhân vật song song, đều mang tinh thần “Hành trình” và đó là hành trình của (cháu) Khoa Hà và hành trình của (ông ngoại) Y Vân. Đặc biệt là sự hỗ trợ hết lòng của mẹ cô - bà Ngọc Tuyền, phản chiếu thông điệp tình mẫu tử qua tác phẩm Lòng mẹ của nhạc sĩ Y Vân.

Khoa Hà dẫn dắt khán giả đi qua hành trình khám phá cuộc đời nhạc sĩ Y Vân được di chuyển xuyên suốt từ Bắc vào Nam bằng các phương tiện, qua mọi địa hình như: tàu hỏa, ô tô, xe máy, thuyền bè… Những chuyến tàu ký ức đưa Khoa Hà về với quá khứ của gia đình, bối cảnh xã hội, chiến tranh loạn lạc, giúp cô phác họa nên chân dung ông ngoại của mình, rồi qua đó là bóng hình nghệ sĩ của chính cô.

Bộ phim dàn dựng đan xen nhiều ngôn ngữ khác nhau như hoạt hình, đồ họa chuyển động và điện ảnh, tạo nên cách kể chuyện đa lớp, linh hoạt và giàu cảm xúc. Đặc biệt những hình ảnh hoạt hình được sử dụng để “hồi sinh” những ký ức và câu chuyện để minh họa lại qua lời kể của các nhân chứng và thế hệ trước đó - nơi mà hình ảnh và tư liệu không còn tồn tại nữa.

Quá trình phỏng vấn một số nhân vật mang lại rất nhiều câu chuyện giàu cảm xúc và giá trị lịch sử. Chính vì vậy, giai đoạn dựng phim kéo dài đáng kể để tìm ra cấu trúc phù hợp, cân bằng giữa tư liệu, cảm xúc và hành trình cá nhân.

Sự kết hợp giữa ekip Việt Nam và đội ngũ sáng tạo cơ bản từ Mỹ, tạo nên một quy trình làm phim đặc biệt. Từ đội ngũ đến từ các địa phương, thương hiệu Booncha, mang đến hiểu biết rõ hơn về địa hình, bối cảnh, giúp ekip thực hiện những cảnh quay Flycam quy mô và giàu tính điện ảnh.

Quá trình quay bắt đầu vào cuối năm 2022, chia thành ba đợt trong suốt hai năm, với ba máy quay, phần lớn câu chuyện được ghi hình tại Việt Nam. Phim được làm hậu kỳ kéo dài hơn một năm và hoàn thành vào mùa thu năm 2025 để kịp ra mắt World Premiere tại Liên hoan phim Docnyc ở New York.

Các nhân vật trong phim: Nhạc sĩ Y Vũ (em trai ông Y Vân), bà Minh Hoan (em gái ông Y Vân). Các ca sĩ huyền thoại như: Mai Lệ Huyền, Carol Kim, Connie Kim, Phương Tâm; Các nhạc sĩ như: Lý Được, Huỳnh Hữu Thạnh, Thái Thịnh, Thanh Sơn, Vũ Trọng Hiếu; Gia đình nhạc sĩ Y Vân: con, vợ (bà Như Hường, bà Minh Lâm); Các nhà sưu tầm: Huỳnh Minh Hiệp (Hiệp Lúa), Hùng Phương, Mark Gergis, Jan Hagenkotter cùng thế hệ nghệ sĩ trẻ Việt Nam như: Larria, Nodey, Minh Lai, Anh Phan, Mess…

Gia đình nhạc sĩ Y Vân

Đối với đạo diễn Khoa Hà, bộ phim là “những nét chữ yêu thương, một cuộc nổi loạn… để kể câu chuyện chỉ có (người trong cuộc như cô) mới có thể kể và làm sống lại một di sản gần như đã xóa sạch bởi chiến tranh, thời gian, và nỗi im lặng”. Âm nhạc của Y Vân “bừng sống trong huyết quản của tôi, và qua bộ phim này, tôi sẽ đem tiếng đàn, lời ca trở lại dưới ánh đèn như đã từng lừng lẫy một thời. Bởi vì những điều đẹp đẽ nhất trên cuộc đời này, đó chính là tình yêu và gia đình, mãi mãi không bao giờ mất đi, mà chỉ đang chờ chúng ta gợi nhớ lại mà thôi”, Khoa Hà tâm sự.

Đạo diễn Khoa Hà chia sẻ thêm: Bộ phim sẽ tiếp tục hành trình tại các liên hoan phim ở Mỹ và quốc tế, với mục tiêu nhận được sự ghi nhận từ giới phê bình, từ đó mở ra cơ hội hợp tác với các nền tảng phát hành trực tuyến trên toàn cầu. Song song đó, dự án sẽ phát hành lại âm nhạc của Y Vân dưới nhiều hình thức: album nhạc của phim, album remix, và các phiên bản đĩa than, nhằm đưa di sản âm nhạc đến gần hơn với thế hệ khán giả mới. Ekip cũng đang dự kiến sẽ phát hành phim tại rạp ở Việt Nam vào cuối năm nay, như một cột mốc quan trọng để đưa bộ phim trở về đúng nơi khởi nguồn của câu chuyện.

Phim tài liệu Y Vân: The Lost Sounds of Saigon do Khoa Hà và Victor Velle đồng đạo diễn vừa đoạt 3 giải thưởng tại Mỹ. Đó là vào ngày 3/5, phim đoạt giải Phim Tài liệu xuất sắc nhất tại Liên hoan phim Atlanta (Mỹ) lần thứ 50 - 2026. Trước đó vào ngày 29/4, tại Liên hoan phim quốc tế San Luis Obispo 2026, phim vinh dự thắng 2 giải do khán giả bình chọn: Là Phim thể loại tài liệu hay nhất và Phim xuất sắc nhất tại Liên hoan phim.

	Khai mạc Liên hoan phim Tài liệu châu Âu - Việt Nam lần thứ 15: Đưa tinh hoa văn hóa, lịch sử, con người Việt Nam đến gần hơn với bạn bè quốc tế
	Hãng phim TFS ra mắt phim tài liệu kỷ niệm chặng đường 20 năm cuộc thi 'Chuông vàng vọng cổ'