Musk: Chân dung tỷ phú và những câu hỏi bỏ ngỏ

	Netflix sẽ làm lại bộ phim ‘The Three Musketeers’
	Elon Musk công nhận G-Dragon là 'Ông hoàng K-Pop'

Phía sau hình tượng thiên tài công nghệ

“Bộ phim tài liệu dài gần bốn tiếng của Alex Gibney được thực hiện với sự nghiên cứu kỹ lưỡng. Tuy nhiên, vì vị tỷ phú này vốn đã luôn là tâm điểm chú ý của dư luận, nên bộ phim không mang lại nhiều thông tin mới mẻ” - Alissa Wilkinson viết trên tồ New York Times. Tùy thuộc vào tâm thế của bạn, một bộ phim tài liệu dài gần bốn tiếng về tỷ phú Elon Musk có thể nghe thật hấp dẫn hoặc cũng có thể là một trải nghiệm đầy mệt mỏi. Với những ai có xu hướng thần tượng người giàu nhất hành tinh này, bức chân dung do nhà làm phim Alex Gibney khắc họa thường bị mặc định là mang cái nhìn tiêu cực; lý do là bởi Musk từng công kích Gibney trên nền tảng mạng xã hội X của mình ngay cả khi bộ phim còn chưa bắt đầu sản xuất. Gibney cũng đề cập đến điều này ở phần đầu bộ phim Musk (đang chiếu tại các rạp) - tác phẩm mà chính ông là người dẫn chuyện; sau buổi công chiếu phim tại Venice, vị tỷ phú ngàn tỷ này đã dành hàng giờ đồng hồ để buông lời chỉ trích nặng nề nhắm vào ông trên X.

Bộ phim Musk

Có thể khẳng định nhân vật chính của bộ phim Musk hoàn toàn không hâm mộ tác phẩm này. Nhưng bản thân Gibney cũng chẳng phải là người hâm mộ nhân vật mà mình khai thác. “Làm thế nào Musk lại nắm giữ nhiều quyền lực đến vậy, và tại sao chúng ta lại trao quyền lực đó cho ông ta?” - ông đặt câu hỏi ngay từ đầu phim. Musk - người sở hữu các công ty như Tesla, SpaceX, mạng xã hội X và dịch vụ vệ tinh Starlink - đã từ chối trả lời phỏng vấn, vì vậy Gibney phải chọn một cách tiếp cận độc đáo mang tính nhân học: Ông cùng đội ngũ nghiên cứu đã tập hợp một kho tư liệu khổng lồ về các lần xuất hiện và phát ngôn công khai của Musk. Sau đó, họ tạo ra một hình ảnh đại diện (avatar) bằng máy tính có tăng cường trí tuệ nhân tạo (AI); hình ảnh này “trò chuyện” trực tiếp với ống kính bằng chính giọng nói và ngôn từ của Musk ngoài đời thực (nó trông y hệt người thật, nhưng có vẻ phiên bản kỹ thuật số này trông còn bóng bẩy và hoàn hảo hơn cả bản gốc!). Nhân vật đại diện này đóng vai trò quan trọng trong phép ẩn dụ xuyên suốt bộ phim của Gibney. Ông cho rằng Musk - người hay khoe khoang về kỹ năng chơi trò chơi điện tử của mình nhìn nhận thế giới như một trò chơi cần phải thắng, và xem hầu hết mọi người xung quanh hoặc là kẻ thù cần bị hạ gục, hoặc là những nhân vật phụ (NPC) không quan trọng có thể bỏ qua. Nhận định này khá xác đáng; Musk từng nhiều lần bày tỏ niềm tin vào “giả thuyết mô phỏng” (simulation theory) - ý tưởng cho rằng chúng ta có thể đang sống trong một thế giới mô phỏng do một trí tuệ siêu việt nào đó tạo ra - và nếu thế giới này không có thật, thì tại sao lại không xem nó như một trò chơi? Nửa đầu bộ phim Musk chủ yếu mang tính tiểu sử, kể lại hành trình hình thành nên con người ông hiện tại. Gibney phỏng vấn các cộng sự của Musk; họ vạch trần những phương thức đôi khi mờ ám hoặc hoàn toàn dối trá mà ông đã dùng để xây dựng danh tiếng là một thiên tài công nghệ và doanh nhân kiệt xuất. Hình ảnh hiện lên là một doanh nhân hành động bất chấp thưc tế là một cỗ xe ủi và xảo quyệt như một ảo thuật gia, sẵn sàng (theo lời kể của họ) nhận công lao về những việc mà ông không hề làm.

Elon Musk

Sau quãng nghỉ 10 phút, bộ phim chuyển hướng sang các hoạt động gần đây của Musk, đặc biệt là DOGE - sáng kiến ​​cắt giảm chi tiêu chính phủ của chính quyền Tổng thống Trump do ông dẫn dắt - và sự chuyển hướng của ông sang quan điểm chính trị cánh hữu cực đoan. Những phần ấn tượng và gây bất lợi nhất cho Musk trong bộ phim nằm ở các cuộc trò chuyện với hai người phụ nữ. Cuộc phỏng vấn thẳng thắn với Justine Musk, người vợ đầu tiên của ông, đã phác họa rõ nét những năm tháng khởi nghiệp của vị tỷ phú này và cho thấy bản tính thích kiểm soát ngay từ thuở ban đầu cuộc hôn nhân. Trong đám cưới, ông từng tuyên bố với bà “anh là con đực đầu đàn” (alpha male). Bà kể rằng mỗi khi xảy ra tranh cãi, ông luôn tìm cách khiến bà cảm thấy như thể mình là người sai. Chính trong mối quan hệ này, bà cho biết mình đã học được thuật ngữ “gaslighting” (thao túng tâm lý). Một nhân chứng quan trọng khác là Ashley St. Clair, một người có sức ảnh hưởng (influencer) từng theo quan điểm bảo thủ và là mẹ đứa con út của Musk. Bà chia sẻ về mối quan hệ kéo dài hai năm với Musk và giải thích cách ông đối xử với bốn người mẹ của 14 đứa con mình; cách đối xử này bao gồm việc bắt buộc ký thỏa thuận không tiết lộ thông tin (NDA) và các khoản cấp dưỡng nuôi con (St. Clair cho biết đã bị cắt giảm tới 60% sau khi bà công khai chỉ trích ông). Bà cũng hé lộ đôi chút về hệ tư tưởng của Musk: Theo lời bà, ông từng nhắn tin nói “chúng ta nên có một đội quân con cái trước khi cuộc nội chiến nổ ra”.

Vẫn chưa giải đáp được những câu hỏi quan trọng

Những cuộc trò chuyện này rất đáng chú ý vì chúng làm sáng tỏ những gì diễn ra sau hậu trường và phần nào lý giải tâm lý của Musk. Bộ phim đi tìm lời giải thích cho các nước đi trong kinh doanh và chính trị của ông, đặc biệt là trong những năm gần đây. Liệu nguyên nhân nằm ở tuổi thơ? Nhu cầu được ngưỡng mộ, hay tin đồn sử dụng ma túy. Phải chăng, do tư duy đã bị chi phối quá mức bởi thế giới mạng, nên thế giới quan của ông ngày càng trở nên lệch lạc? Bộ phim không đưa ra được câu trả lời cụ thể, hay đúng hơn là có quá nhiều giả thuyết khiến người xem khó đi đến kết luận chắc chắn. Dù những câu hỏi mà Gibney đặt ra ngay từ đầu - làm thế nào Musk lại trở nên quyền lực đến vậy và tại sao chúng ta lại để điều đó xảy ra? - rất hay, nhưng bộ phim lại không giải đáp được chúng. Một số ý tưởng chỉ được gợi mở ngầm: Trong kỷ nguyên của các nhà sáng lập Thung lũng Silicon (Silicon Valley), người Mỹ đã tôn sùng những thiên tài có tính khí thất thường, đôi khi tàn nhẫn, và từ lâu nay, chúng ta vẫn thường dễ dãi bỏ qua cho những người đàn ông như Musk.

Alex Gibney

Điểm mạnh lớn nhất của bộ phim Musk là quá trình nghiên cứu sâu sắc và toàn diện. Tuy nhiên, khi xem xong, khán giả không biết thêm được nhiều điều mới mẻ về ông so với những gì đã biết qua vô số tin bài trên truyền thông suốt sự nghiệp của ông, đặc biệt là trong những năm gần đây. Điều mà bộ phim chưa làm được - dù có lẽ bất khả thi - là kết nối con người ông với nền văn hóa bao quanh mình và xem ông như “một biểu hiện cho sự suy đồi sâu xa hơn của xã hội” như những người chống ông nói. Trớ trêu thay, ước gì bộ phim dài hơn để có thể khắc họa toàn diện hơn vị thế của Musk trong dòng chảy lịch sử - tương tự như cách bộ phim xuất sắc O.J.: Made in America năm 2016 của Ezra Edelman, hay thậm chí là các tác phẩm của Gibney như Going Clear (về giáo phái Scientology mà diễn viên Tom Cruise là tín đồ sùng đạo) đã làm được. Nếu câu hỏi “tại sao chúng ta lại để Musk nắm giữ nhiều quyền lực đến thế?” chưa trả lời được, thì chắc chắn trách nhiệm trả lồi nằm trong chính những người dân Mỹ.

	Netflix sẽ làm lại bộ phim ‘The Three Musketeers’
	Elon Musk công nhận G-Dragon là 'Ông hoàng K-Pop'