Đạo diễn – NSƯT Trịnh Quang Tùng: Nghề đã trở thành một phần con người tôi!

	Đạo diễn Nguyễn Sỹ Bằng: Phim tài liệu và những điều máy quay không thể ghi lại
	Đạo diễn, Nhà quay phim Trần Xuân Chung: Những người thầy sau ống kính

Gần 30 năm gắn bó với Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương, kỷ niệm nào khiến anh nhớ nhất?

Những ngày đầu chập chững bước vào Hãng có lẽ sẽ là những ký ức khó quên trong tôi. Tôi được làm thư ký đạo diễn cho NSND Ngọc Quỳnh. Ngày ấy, tôi lần đầu được trải nghiệm điều hoà ở phòng dựng, lạnh đến mức tôi phải co ro người lại. Không có chăn, nhiều đêm tôi ngủ lại một mình trên phòng dựng.

Những ngày làm việc cùng NSND Ngọc Quỳnh còn có “đặc sản” phở sốt vang. Ông thường chở tôi đi ăn món ăn đó. Những chuyện rất đời thường ấy đến giờ tôi vẫn nhớ, bởi đó là những ngày đầu tôi tiếp xúc với nghề.

Đặc biệt, khi làm thư ký cho ông, tôi được tham gia bộ phim 40 năm điện ảnh tài liệu – Con người và năm tháng. Qua bộ phim, tôi được nhìn lại chặng đường phát triển của điện ảnh tài liệu Việt Nam, tiếp cận nhiều thế hệ nghệ sĩ đã cống hiến cho Hãng. Đó là may mắn lớn với một người mới vào nghề.

Sau đó, tôi làm kỹ thuật video, dựng phim rồi có duyên chuyển sang quay phim. Một số đạo diễn nhận ra tôi có tố chất và động viên đi học. Tôi thi vào trường Sân khấu – Điện ảnh Hà Nội và đỗ chuyên ngành quay phim.

Đạo diễn - NSƯT Trịnh Quang Tùng

Năm 1999, tôi tham gia quay Vì cuộc sống bình yên của NSND Vũ Lệ Mỹ, về hậu quả bom mìn sau chiến tranh. Đoàn vào một bãi mìn ở Cồn Tiên – Dốc Miếu, Quảng Trị. Tôi vác máy đi vào, vừa đi vừa dò từng bước; phía sau là NSND Lương Đức đang cầm ô che nắng cho tôi.

Lúc ấy còn trẻ, tôi gần như không nghĩ đến nguy hiểm, chỉ nghĩ làm sao có được hình ảnh tốt nhất. Nhưng khi quay xong, ra đến xe, tôi mới rung mình, nghĩ: nếu chẳng may một quả mìn phát nổ thì có lẽ mình đã không thể ngồi đây được nữa.

Trải nghiệm ấy giúp tôi hiểu phía sau mỗi khuôn hình không chỉ có đam mê mà còn có trách nhiệm, đôi khi là cả sự đánh đổi. Cũng trong quá trình quay bộ phim ấy, tôi nhận tin mình đỗ chuyên ngành quay phim. Từ đó, tôi chính thức gắn bó với nghề.

Tôi rời Hãng một thời gian để đi học nhưng sợi dây liên kết chưa bao giờ đứt. Các nghệ sĩ vẫn gọi tôi về quay, dựng. Nhờ vậy, tôi vừa học nghề, vừa mưu sinh và vẫn được sống trong không khí làm phim của Hãng.

Năm 1999, đạo diễn - NSƯT Trịnh Quang Tùng tham gia quay Vì cuộc sống bình yên của NSND Vũ Lệ Mỹ, về hậu quả bom mìn sau chiến tranh

Tôi cũng may mắn hơn nhiều người khi có cơ hội được làm việc, học hỏi từ rất nhiều nghệ sĩ của Hãng như NSND Ngọc Quỳnh, NSND Lương Đức, NSND Lê Mạnh Thích, NSND Đào Trọng Khánh, NSND Nguyễn Như Vũ… Điều tôi nhớ nhất là “ngọn lửa” nghề nghiệp mà họ truyền lại. Họ làm nghề rất nghiêm khắc, nghiêm túc và luôn trân trọng từng tác phẩm. Các thế hệ nghệ sĩ ngày ấy góp ý cho nhau rất thẳng thắn. Có thể lời nói đôi khi khó nghe, nhưng tất cả đều xuất phát từ mong muốn bộ phim tốt hơn, sâu hơn và giữ được chất lượng, thương hiệu của Hãng. Tôi nghĩ đó là một giá trị rất quý.

Ngày nay, cách làm việc có thể đã thay đổi. Nhiều đạo diễn, tác giả đôi khi nhạy cảm hơn trước những lời góp ý dành cho tác phẩm của mình. Nhưng với cá nhân tôi, tôi vẫn chọn cách nói thẳng và chân thành. Có thể sau đó sẽ có người giận, nhưng nếu tất cả đều vì bộ phim thì sự thẳng thắn ấy vẫn cần thiết.

Từ một người làm nghề đến vị trí phụ trách nghệ thuật, anh đã chứng kiến Hãng phim Tài liệu thay đổi như thế nào qua các thời kỳ? Điều gì khiến anh tự hào nhất về Hãng hôm nay?

Qua một chặng đường dài làm nghề, tôi may mắn được tiếp xúc với nhiều thế hệ nghệ sĩ và chứng kiến Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm. Mỗi thời kỳ có những dấu ấn riêng, nhưng điều khiến tôi tự hào nhất là dù trong hoàn cảnh nào, Hãng vẫn giữ được vai trò và giá trị của một nơi lưu giữ những hình ảnh quan trọng của đất nước.

Trước đây, khi truyền hình chưa ra đời, Hãng đảm nhiệm việc ghi lại các sự kiện thời sự, hoạt động của lãnh đạo, chiến tranh, xây dựng và phát triển đất nước bằng phim nhựa. Những thước phim sau khi quay phải về in tráng rồi mới có thể chiếu phục vụ công tác tuyên truyền. Đặc biệt trong thời kỳ chiến tranh, Hãng sản xuất nhiều phim phóng sự, tài liệu góp phần cổ vũ tinh thần chiến đấu của quân và dân ta, đồng thời đưa hình ảnh Việt Nam đến với thế giới. Nhiều bộ phim đã được quốc tế ghi nhận và trở thành những tư liệu quý của quốc gia.

Tôi rất tự hào khi nghe các thế hệ đi trước kể rằng có thời điểm Hãng có tới khoảng 500 người, đi khắp đất nước để làm phim. Đó là một thế hệ làm nghề với tinh thần cống hiến rất lớn. Sau năm 1975, Hãng dần tập trung vào hai dòng phim tài liệu và khoa học. Rồi bước vào thời kỳ Đổi mới, cùng với những khó khăn chung của đất nước, hoạt động sản xuất phim cũng có những giai đoạn chững lại. Có những năm chỉ sản xuất được vài bộ phim, khiến nghệ sĩ ít có cơ hội sáng tác.

Nhưng ngay cả trong những giai đoạn khó khăn ấy, Hãng vẫn tạo ra những tác phẩm có sức sống lâu dài như Hà Nội trong mắt ai, Chuyện tử tế, Trở lại Ngư Thủy, Chốn quê, Đất lành… Nhiều bộ phim đã giành giải thưởng trong nước và quốc tế, góp phần khẳng định vị thế của phim tài liệu Việt Nam.

Thách thức lớn hơn đến khi đất nước bước vào cơ chế thị trường và hội nhập. Khi có thêm nhiều hãng phim, đài truyền hình và đơn vị cùng sản xuất phim tài liệu, sự cạnh tranh trở nên gay gắt hơn. Với thế hệ chúng tôi, câu hỏi đặt ra là phải làm mới mình như thế nào mà vẫn giữ được chất điện ảnh, đồng thời đáp ứng được nhu cầu và cách tiếp nhận mới của khán giả.

Tôi cho rằng sự thay đổi về ngôn ngữ kể chuyện là một trong những tín hiệu đáng mừng nhất. Trước đây, phim tài liệu thường sử dụng nhiều lời bình và âm nhạc, trong khi tiếng động hiện trường hay tiếng nói của nhân vật chưa được khai thác nhiều. Qua quá trình giao lưu, tiếp xúc với điện ảnh tài liệu quốc tế, đặc biệt từ Liên hoan phim Tài liệu châu Âu – Việt Nam, chúng tôi có thêm cơ hội nhìn lại cách làm của mình.

Dần dần, nhiều đạo diễn bắt đầu mạnh dạn thay đổi: giảm lời bình, tăng tiếng động hiện trường, để nhân vật tự kể câu chuyện của mình và dùng chính những lời kể ấy để xâu chuỗi tác phẩm. Cách làm này khiến bộ phim khách quan hơn, gần với đời sống hơn và cũng dễ tiếp cận khán giả quốc tế hơn.

Thực ra, Việt Nam từng có những tác phẩm đi trước xu hướng này. Đường dây lên sông Đà của đạo diễn - NSND Lê Mạnh Thích đã không sử dụng lời bình và từng được trao giải Bồ câu Vàng tại Leipzig. Điều đó cho thấy chúng ta không thiếu những sáng tạo về ngôn ngữ, mà quan trọng là phải tiếp tục phát huy và làm phong phú cách kể chuyện.

Tôi nghĩ đây chính là thách thức nhưng cũng là hướng mở rất tốt cho phim tài liệu Việt Nam. Các đạo diễn hôm nay đang từng ngày tìm cách đổi mới ngôn ngữ, bám sát những câu chuyện của thời đại nhưng đồng thời vẫn giữ được chiều sâu lịch sử, văn hóa và bản sắc dân tộc. Hãng cũng đang nỗ lực đồng hành với những định hướng lớn về phát triển văn hóa, con người của đất nước.

Vì thế, nếu hỏi điều gì khiến tôi tự hào nhất về Hãng hôm nay, tôi nghĩ đó là khả năng thích ứng và tinh thần không ngừng đổi mới. Hãng đã đi qua rất nhiều thăng trầm nhưng vẫn giữ được sứ mệnh của mình: ghi lại đời sống, lịch sử, văn hóa và con người Việt Nam. Nói Hãng phim Tài liệu đồng hành cùng cuộc sống cũng chính là bởi hơi thở của cuộc sống vẫn đang hiện diện trong từng bộ phim và trong những trăn trở, ấp ủ của các thế hệ làm phim hôm nay.

Sau 70 năm, đâu là những giá trị làm nên “căn cước” riêng của Hãng và nhất định phải được gìn giữ?

Theo tôi, “căn cước” trước hết nằm ở những thước phim tư liệu. Hãng có hai nhiệm vụ quan trọng: quay, lưu trữ tư liệu và sản xuất phim tài liệu, phim khoa học. Trong đó, kho tư liệu hình ảnh chính là “trái tim” của Hãng.

Có thể hôm nay chúng ta chưa thấy hết giá trị của một thước phim cũ, nhưng 10, 20 hay 50 năm sau, nó có thể trở thành tư liệu vô giá. Từ kháng chiến chống Pháp, xây dựng miền Bắc, kháng chiến chống Mỹ đến thời kỳ Đổi mới và phát triển đất nước, những hình ảnh ấy ghi lại chân thực từng giai đoạn lịch sử.

Lịch sử có thể được lưu giữ bằng sách, nhưng hình ảnh cũng là một cách lưu giữ ký ức. Đó không chỉ là tư liệu của ngành điện ảnh mà còn là di sản bằng hình ảnh của đất nước, giúp các thế hệ sau hiểu cha ông mình đã sống, chiến đấu và cống hiến như thế nào.

Giá trị của tư liệu thường không thể nhìn thấy ngay. Một bản tin có thể chỉ phục vụ hôm nay, nhưng một thước phim được bảo quản đúng cách có thể trở nên quý giá sau hàng chục năm. Vì thế, cần có chính sách đầu tư cho công tác quay, bảo quản và lưu trữ tư liệu. Đó là sự đầu tư cho tương lai.

Cùng với kho tư liệu, những bộ phim tài liệu và khoa học qua nhiều thế hệ cũng là một phần căn cước của Hãng. Điều nhất định phải giữ không chỉ là những gì đã có, mà còn là ý thức làm tư liệu, trách nhiệm ghi lại sự thật của thời đại và lưu giữ ký ức bằng hình ảnh.

Nếu hôm nay chúng ta không quay, không lưu trữ và không quan tâm đúng mức, một ngày nào đó đất nước có thể thiếu những mảnh ghép quan trọng của chính lịch sử mình.

Ở cương vị Phó Tổng Giám đốc phụ trách nghệ thuật, anh kỳ vọng thế hệ làm phim hôm nay sẽ tiếp nối truyền thống như thế nào?

Mỗi thế hệ có cách nhìn và tiếng nói riêng, nhưng với Hãng, kế thừa những giá trị của người đi trước luôn là cái gốc. Làm đạo diễn phim tài liệu không phải học xong là có thể làm tốt ngay, mà cần trải nghiệm, va chạm với đời sống và sự đồng hành của những người đi trước. Vì vậy, chúng tôi coi trọng việc trao đổi giữa các thế hệ và có hệ thống cố vấn để hỗ trợ các đạo diễn trong những dự án cần thiết.

Đạo diễn trẻ hôm nay có lợi thế về sức khỏe, sự nhanh nhạy và khả năng tiếp cận phương thức làm phim mới. Nhưng điều cần bồi đắp là vốn sống, kiến thức lịch sử, xã hội và sự hiểu biết về con người. Đó là những thứ phải tích lũy qua thời gian.

Đáng mừng là nhiều đạo diễn trẻ đã ý thức không thể làm phim theo cách cũ trong một xã hội thay đổi nhanh. Họ tìm cách kể mới, thể hiện mới, mạnh dạn phá cách. Có thể tác phẩm đầu tiên chưa hoàn chỉnh, nhưng qua hai, ba bộ phim, sự tiến bộ đã rất rõ.

Phim tài liệu Việt Nam gần đây cũng có những chuyển động đáng ghi nhận. Phim không còn bị bó hẹp về thời lượng; đã có tác phẩm dài tới hai giờ được đưa ra rạp và nhận phản hồi tích cực. Cách kể chuyện ngày càng phong phú, gần với đời sống và cách tiếp nhận của công chúng hôm nay hơn.

Tuy nhiên, đổi mới không có nghĩa là đánh mất bản sắc. Hãng vừa là đơn vị điện ảnh, vừa thực hiện nhiệm vụ tuyên truyền, vì vậy phải tìm được sự hài hòa giữa ngôn ngữ nghệ thuật, cá tính sáng tạo và thông điệp của tác phẩm. Thương hiệu Hãng là điều phải được đặt lên hàng đầu.

Tôi tin tưởng vào thế hệ đạo diễn 8X, 9X. Họ được thừa hưởng nền tảng tốt từ nhiều thế hệ làm phim tài liệu, phim khoa học. Điều quan trọng là tiếp tục học hỏi, mở rộng vốn sống, tiếp cận thế giới và không ngừng làm mới mình.

Tôi không kỳ vọng tất cả phải ngay lập tức tạo ra những tác phẩm xuất sắc. Nghệ thuật cần một quá trình. Chỉ cần mỗi bộ phim sau tốt hơn bộ phim trước, dám thay đổi nhưng không quên cái gốc, đó đã là một bước tiến.

70 năm là một dấu mốc đặc biệt. Cảm xúc của anh khi chứng kiến Hãng bước qua cột mốc này?

70 năm khiến tôi có rất nhiều cảm xúc. Nhìn lại, Hãng cũng như một con người: có giai đoạn phát triển mạnh mẽ, có lúc khó khăn, nhưng chưa bao giờ ngừng vận động.

Hiện nay, với khoảng 80 cán bộ, nhân viên, riêng năm 2025 chúng tôi thực hiện khoảng 80 bộ phim, trong đó có nhiều tác phẩm gắn với các sự kiện lớn như A50, A80, Đại hội Đảng và các nhiệm vụ do các bộ, ban, ngành đặt hàng.

Khối lượng công việc lớn nhưng Hãng vẫn đáp ứng được yêu cầu. Điều đó khiến tôi tự hào, bởi nó cho thấy trong hoàn cảnh mới, thế hệ hôm nay vẫn đang nỗ lực để Hãng hoàn thành sứ mệnh.

Nhưng 70 năm cũng đồng nghĩa với trách nhiệm lớn hơn. Chúng ta đang bước vào thời kỳ hội nhập sâu rộng, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và những phương thức làm phim mới. Nếu không thay đổi, chúng ta sẽ bị tụt lại.

Tuy nhiên, đổi mới không có nghĩa chạy theo mọi xu hướng. Sự thay đổi chỉ có ý nghĩa khi được xây dựng trên nền tảng lịch sử, văn hóa, bản sắc dân tộc và những giá trị làm nên thương hiệu Hãng suốt 70 năm qua.

Tôi nghĩ điều quan trọng nhất trong chặng đường mới là biết mình là ai. Khi biết mình là ai, chúng ta mới biết cần thay đổi điều gì và cần giữ lại điều gì. 70 năm không phải điểm kết thúc mà là điểm bắt đầu của một chặng đường mới.

	Đạo diễn Nguyễn Sỹ Bằng: Phim tài liệu và những điều máy quay không thể ghi lại
	Đạo diễn, Nhà quay phim Trần Xuân Chung: Những người thầy sau ống kính