Điện ảnh đi tìm hình hài của 'hiền tài hôm nay'

Tối 17/9, tại Rạp Ngọc Khánh, Viện Phim Việt Nam (Hà Nội), lễ tổng kết và trao giải Cuộc thi phim ngắn “Hiền tài hôm nay” diễn ra sau hơn ba tháng phát động. Chương trình do Hiệp hội Xúc tiến Phát triển Điện ảnh Việt Nam phối hợp với Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám tổ chức, nằm trong chuỗi hoạt động hướng tới kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám (1076-2026).

Lễ tổng kết và trao giải Cuộc thi phim ngắn “Hiền tài hôm nay” diễn ra sau hơn ba tháng phát động

Cuộc thi xuất phát từ một tư tưởng đã trở thành dấu mốc trong lịch sử văn hóa Việt Nam. Năm 1484, trên bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Đông các Đại học sĩ Thân Nhân Trung viết: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”. Gần sáu thế kỷ sau, câu nói ấy tiếp tục được đặt vào một bối cảnh mới, khi điện ảnh trở thành phương tiện để các tác giả đương đại nhìn lại khái niệm về tài năng, nhân cách và sự cống hiến.

Khi “hiền tài” không chỉ nằm trong sử sách

Theo TS Ngô Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến Phát triển Điện ảnh Việt Nam, ban tổ chức từng có những trăn trở khi lựa chọn một chủ đề không dễ đối với người trẻ. Tuy nhiên, hơn 200 phim gửi về cho thấy sức hút của đề tài và sự đa dạng trong cách các tác giả tiếp cận khái niệm “hiền tài”. Thành phần dự thi trải rộng từ những nhà làm phim chuyên nghiệp, các hãng phim, đơn vị truyền hình đến sinh viên và những nhóm làm phim độc lập.

Từ một khái niệm dễ gợi liên tưởng đến những nhân vật lịch sử, “hiền tài” trong các tác phẩm dự thi được mở rộng ra nhiều không gian của đời sống. Đó có thể là nhà khoa học, người thầy, nghệ sĩ, người gìn giữ di sản, nhưng cũng có thể là một người trẻ đang học tập, lao động, sáng tạo và lựa chọn sống có trách nhiệm với cộng đồng.

TS Ngô Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến Phát triển Điện ảnh Việt Nam

Chính sự mở rộng này khiến chủ đề của cuộc thi không dừng ở việc tái hiện những tấm gương đã được ghi nhận. “Hiền tài” được đặt trong những câu chuyện cụ thể hơn, từ giáo dục, khoa học, nghệ thuật đến văn hóa truyền thống và đời sống cộng đồng. Các tác giả vì thế có cơ hội tiếp cận một vấn đề mang tính lịch sử bằng ngôn ngữ gần gũi hơn với khán giả đương đại.

TS Ngô Phương Lan cho rằng tài năng chỉ thực sự có ý nghĩa khi gắn với nhân cách, khát vọng và những đóng góp có ích cho cộng đồng. Đây cũng là cách cuộc thi đặt lại câu hỏi về “hiền tài”: không chỉ nhìn vào thành tựu của một cá nhân mà còn quan tâm đến cách tài năng ấy được sử dụng và những giá trị mà nó tạo ra cho xã hội.

Những góc nhìn mới từ thế hệ trẻ

Trong 23 tác phẩm lọt vào vòng chung khảo có 17 phim tài liệu, 4 phim truyện ngắn và 2 phim hoạt hình. Sự chênh lệch về thể loại cho thấy phim tài liệu vẫn là lựa chọn quan trọng khi các tác giả muốn đi từ những nhân vật, sự kiện và câu chuyện có thật. Trong khi đó, phim truyện và hoạt hình tạo thêm không gian cho hư cấu, xây dựng nhân vật và thử nghiệm cách kể.

Bức tranh đề tài cũng khá rộng. Một nhóm tác phẩm tập trung vào giáo dục và hình ảnh người thầy như Khát vọng vươn xa, Chạm vào tri thức, Hình ảnh người giáo viên trong xã hội hiện đại, Người thầy trước những vi rút tử thần, Muôn đời đạo học hay Học. Những tác phẩm khác trở về với chân dung trí thức, nhân vật lịch sử hoặc câu chuyện về khoa học, sáng tạo.

Ở mảng văn hóa và di sản, các phim Hạ Hồi Show: Khi Gen Z hồi sinh nghệ thuật truyền thống, Tia sáng sân khấu, Bóng đào giữa mùa lam cho thấy một cách tiếp cận khác. Di sản không chỉ được nhìn như những giá trị cần bảo tồn mà còn trở thành chất liệu để thế hệ trẻ tiếp tục sáng tạo và tìm cách đưa văn hóa truyền thống đến gần công chúng hôm nay.

Một số tác phẩm lại đưa câu chuyện về “hiền tài” ra khỏi những không gian quen thuộc. Buổi lễ trưởng thành của Adei hay Trưởng bản ngày mai khai thác đời sống cộng đồng vùng cao, nơi lựa chọn của người trẻ không chỉ liên quan đến con đường cá nhân mà còn gắn với gia đình, truyền thống và trách nhiệm với cộng đồng.

Những cách tiếp cận khác nhau cho thấy “hiền tài” không phải một hình mẫu cố định. Đó là một khái niệm có thể được mỗi thế hệ đặt lại trong hoàn cảnh xã hội của mình.

Từ một cuộc thi đến câu chuyện phát hiện người làm phim

Một điểm đáng chú ý khác của “Hiền tài hôm nay” nằm ở sự gặp gỡ giữa nhiều thế hệ làm phim. Những tác giả đã có kinh nghiệm nghề nghiệp xuất hiện bên cạnh sinh viên, nhóm làm phim độc lập và những người lần đầu thử sức với điện ảnh. Đây cũng là một trong những giá trị có thể được nhìn thấy bên ngoài hệ thống giải thưởng của cuộc thi.

TS Ngô Phương Lan đánh giá các tác giả trẻ có lợi thế về công nghệ và khả năng tiếp cận một thế giới rộng mở. Tuy nhiên, theo bà, thiết bị và kỹ thuật chỉ là một phần của điện ảnh; điều quan trọng vẫn là câu chuyện đáng kể, thái độ trung thực với con người và đời sống, cùng khả năng quan sát và trải nghiệm.

Nhận định này cũng đặt ra một vấn đề nghề nghiệp đáng chú ý. Để biến một ý tưởng tốt thành một bộ phim tốt, các tác giả trẻ còn phải tiếp tục hoàn thiện khả năng kể chuyện bằng hình ảnh. Theo đạo diễn, NSND Nguyễn Khải Hưng, Chủ tịch Hội đồng Chung khảo, bên cạnh việc đáp ứng tiêu chí của cuộc thi, một tác phẩm nổi bật cần có cách sáng tạo riêng, được đánh giá trên các phương diện nội dung, nghệ thuật, ngôn ngữ điện ảnh và khả năng lan tỏa.

Từ góc độ hội đồng chung khảo, một số tác phẩm có đề tài tốt nhưng cách thể hiện vẫn còn phụ thuộc vào lời bình, phỏng vấn hoặc phương thức minh họa. Đây là khoảng cách mà những người làm phim trẻ cần tiếp tục vượt qua: từ một ý tưởng có ý nghĩa đến một tác phẩm có ngôn ngữ điện ảnh thực sự thuyết phục.

Hội đồng chung khảo cuộc thi

“Hiền tài hôm nay” và hành trình đưa di sản đến gần người trẻ

Việc cuộc thi diễn ra trong dịp kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám tạo thêm một lớp ý nghĩa cho những bộ phim tham dự. Nếu bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám lưu danh những người tài của các thế hệ trước, thì điện ảnh hôm nay có thể ghi lại những câu chuyện về con người đang học tập, sáng tạo và cống hiến trong đời sống hiện tại. Phó Chủ tịch UBND TP Hà Nội Trương Việt Dũng cũng nhấn mạnh sự tiếp nối giữa việc lưu danh người tài trong lịch sử và việc khắc họa những hành trình cống hiến của con người đương đại trên màn ảnh.

Phó Chủ tịch UBND TP Hà Nội Trương Việt Dũng

Ở góc độ đó, cuộc thi không chỉ là một hoạt động hưởng ứng một dấu mốc lịch sử. Đây còn là thử nghiệm về cách đưa một giá trị văn hóa lâu đời bước vào đời sống đương đại bằng một loại hình nghệ thuật có khả năng tiếp cận rộng.

Hơn 200 tác phẩm tham dự cũng cho thấy câu chuyện về truyền thống hiếu học, trọng tài và trọng dụng nhân tài không hoàn toàn xa lạ với thế hệ trẻ. Ngược lại, khi được chuyển thành những câu chuyện cụ thể, gần với đời sống và được kể bằng ngôn ngữ điện ảnh, chủ đề tưởng như mang tính khái niệm lại có thể mở ra nhiều cách diễn giải.

Tại lễ trao giải, 13 giải thưởng đã được trao với tổng giá trị 240 triệu đồng. Giải Nhất thuộc về phim tài liệu Khát vọng vươn xa của đạo diễn Hoàng Hà Lê. Hai giải Nhì được trao cho Chuyện một nữ trí thức Hà Nội của đạo diễn Đỗ Thị Huyền Trang và phim hoạt hình POOCBAGA của đạo diễn Trần Xuân Du. Ba giải Ba thuộc về Sắc màu của núi, Chạm vào tri thức và Buổi lễ trưởng thành của Adei.

Ngoài ra, Trưởng bản ngày mai nhận Giải Ý tưởng sáng tạo, trong khi Học của tác giả Phạm Nguyễn Phú Sĩ được trao Giải Phim được yêu thích nhất. Năm tác phẩm nhận giải Khuyến khích gồm Người giữ lửa - Hành trình kết nối tri thức trên nền tảng số, Người thầy trước những vi rút tử thần, Muôn đời đạo học, Nghề/Nghiệp và Nhìn là thấy Việt Nam.

Các tác giả đoạt giải

Cuộc thi khép lại, nhưng câu hỏi mà nó đặt ra vẫn chưa có một đáp án duy nhất. “Hiền tài hôm nay” có thể được nhìn từ tài năng, tri thức, nhân cách, sự sáng tạo hay tinh thần cống hiến. Quan trọng hơn, những giá trị ấy được thể hiện trong đời sống bằng những lựa chọn cụ thể của mỗi con người.

Với điện ảnh, hành trình ấy còn có một ý nghĩa khác: phát hiện những câu chuyện mới và tạo cơ hội để những người trẻ bước vào quá trình trưởng thành nghề nghiệp. Nếu di sản chỉ thực sự sống khi tiếp tục tạo cảm hứng cho thế hệ sau, thì những bộ phim được làm từ cuộc thi này có thể xem là một cách để câu chuyện về “hiền tài” tiếp tục được kể bằng ngôn ngữ của thời đại hôm nay.

Phát động cuộc thi phim ngắn ‘Hiền tài hôm nay’: Khơi gợi cảm hứng sáng tạo từ truyền thống hiếu học (TGĐA) – Nhân dịp kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám – Trường ...