Từ vụ Tàn Chỉ và 'Come My Way': Ranh giới nào giữa cảm hứng sáng tạo và chiếm dụng nghệ thuật?

	Sơn Tùng M-TP cứ phát hành sản phẩm âm nhạc mới là lại vướng tranh cãi 'đạo nhái'?
	Nghệ sĩ Lê Giang không chấp nhận lời xin lỗi từ ê-kíp MV 'Come My Way' của Sơn Tùng M-TP

Trưa ngày 9/6, M-TP Entertainment phát đi thông báo chính thức, cho biết đã cập nhật phiên bản mới của MV Come My Way bằng cách cập nhật phiên bản phát hành của MV Come My Way bằng cách điều chỉnh phần đoạn hậu danh đề (after-credit scene).

Thông báo chính thức từ phía công ty M- TP Entertainment

Theo phía công ty, quyết định được đưa ra trên tinh thần thiện chí nhằm hạn chế những tranh luận không cần thiết và tạo điều kiện để các bên tiếp tục trao đổi trong sự tôn trọng lẫn nhau. M-TP Entertainment khẳng định việc chỉnh sửa không đồng nghĩa với việc thừa nhận bất kỳ kết luận pháp lý nào, đồng thời tiếp tục giữ nguyên quan điểm tôn trọng quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ và các chuẩn mực nghề nghiệp trong hoạt động sáng tạo.

Trong khi đó, tranh luận trên mạng xã hội vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Đặc biệt, một câu hỏi được đăng tải trên fanpage Báo Điện tử VTV đã thu hút sự quan tâm của đông đảo công chúng: “Tàn Chỉ đã xin phép các làng nghề thủ công mỹ nghệ chưa mà đã đưa các họa tiết văn hóa vào rồi đòi đánh bản quyền?”.

Đằng sau câu hỏi tưởng như đơn giản ấy là một sự nhầm lẫn phổ biến trong nhận thức của công chúng về bản quyền nghệ thuật.

Di sản văn hóa không đồng nghĩa với tác phẩm nghệ thuật

Nhiều ý kiến cho rằng những họa tiết xuất hiện trong tác phẩm của Lê Giang vốn là các mô típ văn hóa truyền thống có thể bắt gặp tại đình, đền, chùa hay các làng nghề thủ công. Vì vậy, không ai có quyền tuyên bố sở hữu chúng.

Lập luận này không sai nếu xét ở góc độ di sản văn hóa cộng đồng. Các hoa văn cung đình, hình tượng rồng phượng, họa tiết dân gian hay kỹ thuật thủ công truyền thống là tài sản văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Chúng thuộc về cộng đồng và là nguồn cảm hứng chung cho mọi hoạt động sáng tạo.

Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc một tác phẩm nghệ thuật được tạo nên từ những chất liệu ấy sẽ không được bảo hộ quyền tác giả. Trong luật sở hữu trí tuệ, bản quyền không bảo vệ ý tưởng hay chất liệu văn hóa nguyên gốc. Điều được bảo vệ là cách thức một nghệ sĩ lựa chọn, sắp xếp, xử lý và biểu đạt những chất liệu đó thành một tác phẩm mang dấu ấn sáng tạo riêng.

Nói cách khác, không ai sở hữu độc quyền hình tượng con rồng, nhưng một nghệ sĩ có thể sở hữu quyền tác giả đối với cách họ biến hình tượng đó thành một tác phẩm cụ thể.

Từ tham khảo đến chiếm dụng: Khoảng cách mong manh

Vấn đề khiến vụ việc trở nên phức tạp nằm ở chỗ ranh giới giữa tham khảo và sao chép trong nghệ thuật chưa bao giờ dễ xác định. Trong môi trường sáng tạo hiện đại, việc sử dụng moodboard, tham chiếu hình ảnh hay nghiên cứu các tác phẩm đi trước là điều gần như không thể thiếu. Hầu hết các sản phẩm nghệ thuật đều được hình thành từ quá trình đối thoại với những nguồn cảm hứng có sẵn.

Tuy nhiên, tranh cãi xuất hiện khi tác phẩm mới bị cho là tái hiện quá rõ những đặc điểm nhận diện của một tác phẩm cụ thể. Nếu nghệ sĩ chỉ khai thác cùng một nguồn chất liệu văn hóa, đó có thể được xem là sự gặp gỡ về cảm hứng. Nhưng nếu sản phẩm mới tái tạo bố cục, cấu trúc không gian, hình khối hoặc ngôn ngữ thị giác đặc thù của một tác phẩm đã tồn tại, câu chuyện sẽ chuyển sang phạm vi quyền tác giả.

Đó cũng là lý do nhiều chuyên gia cho rằng trọng tâm của vụ việc không nằm ở việc ai sở hữu các hoa văn truyền thống, mà nằm ở câu hỏi liệu những yếu tố sáng tạo riêng của tác phẩm Tàn Chỉ có xuất hiện trong sản phẩm mới hay không.

Một cuộc tranh luận cần thiết cho nghệ thuật Việt Nam

Dù kết quả cuối cùng của vụ việc ra sao, tranh cãi xung quanh Tàn Chỉ và Come My Way đã cho thấy nhận thức của công chúng về bản quyền nghệ thuật đang thay đổi. Trong nhiều năm, các cuộc tranh luận về sở hữu trí tuệ tại Việt Nam chủ yếu xoay quanh âm nhạc, điện ảnh hoặc xuất bản. Hiếm khi một tác phẩm nghệ thuật thị giác đương đại trở thành tâm điểm của một cuộc thảo luận rộng lớn trên truyền thông và mạng xã hội. Sự quan tâm của công chúng lần này cho thấy nghệ thuật không còn được nhìn nhận đơn thuần như sản phẩm để thưởng thức, mà còn là kết quả của lao động sáng tạo cần được tôn trọng và bảo vệ.

Ở chiều ngược lại, vụ việc cũng đặt ra câu hỏi cho chính giới nghệ thuật: Khi sử dụng chất liệu văn hóa truyền thống làm nền tảng sáng tạo, đâu là giới hạn giữa việc kế thừa di sản và việc tuyên bố quyền sở hữu đối với những giá trị vốn thuộc về cộng đồng?

Có lẽ, câu trả lời không nằm ở việc tuyệt đối hóa một bên nào, mà ở sự minh bạch trong quá trình sáng tạo, sự tôn trọng đối với nguồn tham chiếu và khả năng đối thoại cởi mở giữa các nghệ sĩ. Bởi suy cho cùng, nghệ thuật luôn phát triển từ sự kế thừa. Nhưng giữa kế thừa và chiếm dụng, giữa cảm hứng và sao chép, vẫn tồn tại một ranh giới mà mỗi người sáng tạo đều cần ý thức rõ trước khi bước qua.

MV 'Come My Way' vướng tranh cãi, ê-kíp Sơn Tùng M-TP lên tiếng (TGĐA) – Sau những tranh luận về dấu hiệu tham chiếu tác phẩm nghệ thuật ...

Nghệ sĩ Lê Giang không chấp nhận lời xin lỗi từ ê-kíp MV 'Come My Way' của Sơn Tùng M-TP (TGĐA) - Tranh cãi xoay quanh MV Come My Way của Sơn Tùng M-TP tiếp ...