Quay phim lịch sử: Phía sau những khuôn hình tái hiện quá khứ

	Netflix Hàn Quốc xin lỗi vì quay phim làm phiền người dân
	Sự khắt khe và trái tim ấm áp của đạo diễn Trần Ka My trên trường quay phim tình báo 'Tận hiến' tại Lào

Người kiến tạo hiện thực từ những khoảng trống thời gian

Phim lịch sử giống như một bức tranh sử thi hoành tráng với nhiều lớp lang xã hội cùng các mẫu nhân vật mang đậm dấu ấn của những thời đại khác nhau. Tác giả hình ảnh của bức tranh ấy không đơn thuần là người chỉ biết cầm máy ghi chép, mà phải là người phác thảo nên nó từ những dòng phân cảnh đầu tiên. Khác với phóng viên chiến trường – những người chép sử bằng hình ảnh thực tế nhà quay phim lịch sử là người tạo nên hiện thực bằng hình ảnh ở những nơi họ chưa từng hiện diện. Họ cùng đạo diễn dựng lại những câu chuyện hư cấu nhưng phải thuyết phục khán giả bằng cảm giác chân thực tuyệt đối.

Nhà quay phim lịch sử không chỉ là chuyên gia kỹ thuật và công nghệ. Họ còn là “kỹ sư tâm hồn”, biết rung cảm với nhân vật, cảm nhận trạng thái tâm lý qua diễn xuất để chuyển hóa thành ánh sáng, bố cục và nhịp điệu thị giác. Phim lịch sử không chỉ có bom đạn hay giáo gươm, mà còn là câu chuyện của nhiều vùng miền, tập tục văn hóa, tầng lớp xã hội khác nhau. Để tạo nên bức tranh đa sắc ấy, nhà quay phim phải đóng vai trò một nhà thiết kế hình ảnh, kiến tạo hệ thống màu sắc và ánh sáng xuyên suốt toàn bộ tác phẩm.

Những bài học kinh điển từ các bậc thầy điện ảnh

Lịch sử điện ảnh thế giới từng chứng kiến nhiều nhà quay phim vĩ đại – những người nâng tầm phim ảnh thành nghệ thuật hội họa và triết học.

Tiêu biểu là Anatoli Petriski với War and Peace của Sergei Bondarchuk. Bộ phim gây choáng ngợp bởi quy mô khổng lồ với hàng chục nghìn diễn viên quần chúng, những trận đánh hoành tráng và cảnh Moscow cháy rực. Petriski không chỉ phối hợp quay các đại cảnh mà còn trực tiếp xây dựng giải pháp kỹ xảo cho nhiều trường đoạn phức tạp như đại quân Napoleon tiến vào Moscow bằng phương pháp kết hợp mô hình.

Một huyền thoại khác là Vadim Yusov trong Ivan's Childhood của Andrei Tarkovsky. Điều đặc biệt là người xem hầu như không nhìn thấy quân phát xít, nhưng sự khốc liệt của chiến tranh vẫn hiện diện qua ánh pháo sáng, đầm lầy cháy đen và những cú traveling bám theo người lính trinh sát. Yusov không lạm dụng động tác máy phức tạp mà dùng không gian và ánh sáng để tạo cảm giác cái chết luôn cận kề.

Ivan's Childhood của Andrei Tarkovsky

Trong They Fought for Their Country, Yusov còn thực hiện cú máy dài gần ba phút mô tả đoàn lính chống tăng đi từ bóng tối tới ánh bình minh. Máy quay len qua khói lửa như một nhân chứng sống của chiến trường, mang đến cảm giác chân thực nghẹt thở.

Sự thành công của War and Peace từng khiến Stanley Kubrick từ bỏ dự án phim về Napoleon để chuyển sang thực hiện Barry Lyndon. Trong tác phẩm này, John Alcott đã giành Oscar quay phim nhờ tạo nên những khung hình giống tranh sơn dầu Anh thế kỷ 18. Kubrick và Alcott đưa ra quyết định táo bạo khi chỉ sử dụng ánh sáng tự nhiên và ánh nến thật cho các cảnh nội thất, thay vì hệ thống đèn điện điện ảnh.

Ở một góc nhìn khác, Vittorio Storaro tiếp cận điện ảnh như một triết gia ánh sáng. Trong Apocalypse Now của Francis Ford Coppola, ông mô tả chiến tranh như phần tối của nền văn minh bằng cách tạo xung đột thị giác giữa ánh sáng nhân tạo và thiên nhiên. Những bóng đen dày đặc, màu sắc bão hòa và nguồn sáng xuyên qua rừng rậm khiến bộ phim trở thành một cuộc hành trình siêu thực đầy mê sảng.

Apocalypse Now của Francis Ford Coppola,

Triết lý màu sắc ấy tiếp tục đạt tới đỉnh cao trong Last Emperor của Bernardo Bertolucci. Storaro sử dụng màu sắc như ngôn ngữ kể chuyện: rực rỡ trong thời thơ ấu của Phổ Nghi, xám lạnh khi chiến tranh và lưu đày ập tới. Với ông, ánh sáng không chỉ để nhìn thấy nhân vật mà còn để diễn giải số phận.

Từ ký ức chiến tranh đến trải nghiệm nghề nghiệp tại Việt Nam

Với nhiều nhà quay phim Việt Nam thế hệ trước, chiến tranh không chỉ là chất liệu nghệ thuật mà còn là ký ức đời thật. Những năm tháng sơ tán, chứng kiến bom đạn Hà Nội hay lên đường ra mặt trận đã trở thành vốn sống khi họ bước vào điện ảnh.

Nhiều người từng học tại Đại học Điện ảnh Quốc gia Liên Xô (VGIK), nơi Vadim Yusov giảng dạy. Những bài học ở đó không chỉ là kỹ thuật quay mà còn là cách “hóa thân vào chiếc máy quay”, sống cùng cảnh quay thay vì đứng ngoài quan sát.

Một ảnh hưởng lớn khác đến từ Oleg Arseulov – người từng thực hiện các phim tài liệu về chiến tranh Việt Nam như Mê Công trong lửa hay Phóng sự từ miền Bắc Việt Nam. Những câu chuyện ông kể về Trường Sơn, Củ Chi hay vùng giải phóng miền Nam đã trở thành nguồn tư liệu sống quý giá cho các thế hệ quay phim Việt Nam.

Khi trở về nước, nhiều nhà quay phim tham gia các tác phẩm như Mùi cỏ cháy, Sinh mệnh hay phim truyền hình Đôi vòng ngọc. Có những đại cảnh chiến tranh được thực hiện bằng một cú máy cần trục lia ngang kết hợp nâng độ cao, bắt trọn hàng trăm diễn viên cùng hàng chục điểm nổ chỉ trong một lần quay.

Nhiều sáng kiến điện ảnh lại đến từ ký ức rất đời thường. Việc quan sát mây bay qua mặt trăng khi đi chăn trâu đêm từng giúp một nhà quay phim nghĩ ra hiệu ứng máy bay bay bằng khói trắng và chuyển động ngược của máy quay. Đó là minh chứng cho việc điện ảnh không chỉ sinh ra từ công nghệ mà còn từ trải nghiệm sống. Thách thức lớn nhất: Lỗ hổng kiến thức văn hóa

Ngày nay, kỹ thuật số giúp việc làm phim trở nên thuận lợi hơn rất nhiều. Nhưng thách thức lớn nhất của các nhà làm phim trẻ không còn là công nghệ, mà là chiều sâu văn hóa và kiến thức lịch sử.

Phim lịch sử có thể hư cấu cốt truyện nhưng không được sai bản chất thời đại. Một chiếc khăn rằn Nam Bộ không thể xuất hiện trong phim về miền Trung; làn điệu chèo Bắc Bộ cũng không thể vang lên giữa không gian sông nước phương Nam. Nhà quay phim cần đủ kiến thức để nhận ra những lệch lạc ấy.

Kinh nghiệm thực tế cũng giúp họ “can ngăn” đạo diễn trước những chi tiết phi lý. Một nhân vật không thể bắn B40 khi tựa lưng vào vách đá vì phản lực phía sau sẽ gây chết người; một căn hầm bí mật cũng không thể sáng trưng bằng đèn cố định.

Nhiều phim cổ trang hiện nay mắc lỗi phục trang quá bóng do chất liệu hiện đại, thành quách mang màu xi măng mới hoặc ánh sáng nội thất giống sân khấu ca nhạc. Máy quay kỹ thuật số với độ nét quá cao càng khiến những sai lệch ấy lộ rõ. Vì vậy, hậu kỳ màu sắc trở thành công đoạn quan trọng để tạo cảm giác thời gian và sự trầm lắng của lịch sử.

Sau cùng, một nhà quay phim có phông văn hóa sâu rộng còn biết tư vấn cho đạo diễn trong việc chọn gương mặt diễn viên. Vẻ đẹp cổ điển trong phim lịch sử không thể chỉ chạy theo chuẩn V-line hiện đại mà cần mang tinh thần nền nã, đầy đặn của mỹ cảm truyền thống Việt Nam.

Điện ảnh lịch sử, suy cho cùng, không chỉ là tái hiện quá khứ. Đó còn là hành trình đối thoại với lịch sử bằng nghệ thuật, nơi mỗi khuôn hình phải chứa đựng sự tôn trọng dành cho ký ức văn hóa và con người của một thời đã qua.

	Đi tìm nguồn vốn cho phim có bối cảnh lịch sử
	'Vùng trời lửa': Phim điện ảnh tái hiện vụ ném bom Dinh Độc Lập gây chấn động lịch sử