'The social reckoning': Ai đang thao túng chúng ta?

15 năm sau 'The Social Network', biên kịch Aaron Sorkin trở lại với sự bê bối lớn nhất lịch sử Facebook

Tiếp nối một thành công cũ nhưng khác mục tiêu

Hình ảnh khó phai mờ nhất về Mark Zuckerberg không phải là khoảnh khắc ông đeo chiếc kính trông có vẻ “biến thái” mà là hình ảnh Mark phiên bản hư cấu ở đoạn kết bộ phim tâm lý năm 2010 The Social Network - tác phẩm kể về quá trình ra đời đầy sóng gió của Facebook. Vào thời điểm đó, Mark đã biến bạn bè thành kẻ thù, người lạ thành bạn bè và chuẩn bị trở thành tỷ phú tự thân trẻ nhất thế giới. Giờ đây, khi chỉ còn lại một mình bên chiếc máy tính xách tay, ông gửi lời mời kết bạn cho một người yêu cũ nhưng không được hồi âm. Việc cứ liên tục nhấn nút làm mới trang Facebook của mình - một khoảnh khắc điển hình của kiểu công tử nhà giàu tội nghiệp, đã tiết lộ tất cả những gì ông đánh mất. The Social Network nhận được nhiều lời khen ngợi và giành được một số giải Oscar, trong đó có giải biên kịch cho Aaron Sorkin - người vẫn miệt mài làm việc trong các lĩnh vực điện ảnh, truyền hình và sân khấu kể từ đó. Mọi chuyện cũng diễn ra rất suôn sẻ với Zuckerberg; công ty khởi nghiệp từ phòng ký túc xá của mình đã phát triển thành một gã khổng lồ mạng xã hội với ước tính 3 tỷ người dùng. Song song với việc bảo vệ tầm ảnh hưởng của Facebook - gồm cả tác động đối với trẻ em và các cuộc bầu cử - cũng như đưa ra những lời xin lỗi công khai thay mặt công ty, Zuckerberg cũng kết hôn và có con. Ông đổi tên Facebook thành Meta và trở thành tỷ phú với khối tài sản khổng lồ, ước tính khoảng 250 tỷ USD và từng đến Nhà Trắng gặp Tổng thống Donald Trump.

Nay, Sorkin lại trở về với chủ đề Zuckerberg qua bộ phim mới có tựa đề đầy hy vọng The Social Reckoning với vai trò vừa là biên kịch vừa là đạo diễn. Lần này, trọng tâm không còn là sự khởi đầu, tình bạn hay thậm chí là bản thân Zuckerberg, mà là cách các nền tảng mạng xã hội như Facebook định hình lại não bộ con người, gây nguy hại cho cả thể chất lẫn nền chính trị nước Mỹ. Hình bóng của Mark (do Jeremy Strong thủ vai với diện mạo đầy ám ảnh) vẫn luôn hiện hữu, nhưng chủ yếu chỉ là ảnh đại diện. Những nhân vật thổi luồng sinh khí mới vào phần tiếp theo này gồm Frances Haugen (Mikey Madison) - một nhân viên Facebook thực thụ trở thành người tố giác sai phạm - và Jeff Horwitz (Jeremy Allen White) - phóng viên tờ The Wall Street Journal, người có loạt bài điều tra năm 2021 phơi bày những tiết lộ của Haugen về việc công ty “đặt lợi nhuận lên trên sự an toàn” và “hoàn toàn nhận thức được những tác hại mà mình gây ra”.

Lấy bối cảnh trải dài quanh năm 2021, bộ phim dõi theo hành trình chuyển biến của Frances: từ một người tin tưởng Facebook trở thành kẻ hoài nghi và cuối cùng là người quay lưng với tổ chức. Sự thức tỉnh của cô bắt đầu sau khi xem một đoạn video gây sốc bên trong trụ sở Facebook ở Menlo Park, California. Chính tại nơi đây - giữa không gian văn phòng mở nhưng đầy những cái miệng ngậm chặt - cô làm việc trong nhóm phụ trách “tính toàn vẹn của đời sống dân sự” (civic integrity) và nhận ra có điều gì đó thực sự không ổn. Điều này dẫn cô đến với Jeff, một người không dùng Facebook nhưng lại có thể thao thao bất tuyệt giảng giải về dân chủ, cùng sự kiên trì bền bỉ của một nhà báo quyết tâm biến những manh mối nhỏ thành tin tức chấn động. Anh nhắm mục tiêu vào Facebook và đương đầu với gã khổng lồ này nhờ sự ủng hộ mạnh mẽ từ tòa soạn (Betty Gilpin đóng vai sếp của anh) và dần dần là cả sự tham gia đầy miễn cưỡng của Frances. Luôn có một sự thỏa mãn nhất định khi chứng kiến ​​David hạ gục Goliath, hoặc ít nhất là ném vài viên sỏi về phía gã khổng lồ. Sẽ càng tuyệt hơn nếu người đóng vai David có ngoại hình phù hợp với vai diễn. Một trong những nước đi sáng suốt nhất của Sorkin ở đây là ghép đôi White và Madison; họ có phong thái bổ trợ cho nhau trên màn ảnh, với vẻ đẹp độc đáo, khác lạ cùng sự chân thành tự nhiên, biến họ thành những người hùng yếu thế đầy thuyết phục. White có xu hướng diễn hơi quá bằng ánh mắt, thường xuyên mở to mắt đầy căng thẳng, và giọng nói đôi khi có những quãng ngắt nghe như đã được tập dượt kỹ lưỡng, dù cố ý hay vô tình. Nhân vật này không có quá nhiều đất diễn, nhưng White vẫn tạo được chiều sâu và những sắc thái riêng biệt. Một điểm cộng nữa là ngoại hình của anh trông rất giống “đứa con lai” giữa hai diễn viên Robert Redford và Dustin Hoffman trong bộ phim All the President’s Men (1976).

Kỳ vọng Oscar

Sorkin xây dựng nhân vật Frances thành công hơn cả: “một siêu mọt sách” gai góc, sở hữu trí tuệ xuất chúng nhưng lại thiếu hụt kỹ năng giao tiếp xã hội. Nhân vật này phải gánh vác nhiều trọng trách, vừa đóng vai trò là cầu dẫn đưa khán giả bước vào câu chuyện, vừa là tấm gương phản chiếu chính họ. Do Frances khá cô độc tại nơi làm việc (dường như chẳng ai ưa cô) và có đời sống cá nhân gần như bằng không, cô buộc phải bộc lộ sức sống nội tại mà không cần đến những màn thoại dồn dập đặc trưng của Sorkin. Madison mang đến cho Frances ánh mắt dò xét, đôi khi đầy vẻ hoài nghi, nhưng dần trở nên sắc bén và đầy uy lực - một sự tương phản rõ rệt với vẻ ngoài dè dặt, khép kín ban đầu của nhân vật. Sau giờ làm, khi trở về căn hộ chìm trong bầu không khí ảm đạm, cô thu mình lại như thể đang gấp gọn một chiếc lều, nơi có cả nỗi cô đơn lẫn sự tự chủ đầy mạnh mẽ. Khi Frances và Jeff bắt đầu kết nối với nhau, bộ phim chuyển hướng sang phong cách giật gân pha lẫn nhiều thoại, với những cuộc gặp gỡ bí mật, những lời đe dọa đầy ám ảnh và thậm chí cả các màn cải trang. Xuyên suốt quá trình này, Sorkin khéo léo đan xen các mốc thời gian, chuyển đổi linh hoạt giữa những năm tháng khác nhau và làm nổi bật những khoảnh khắc then chốt. Mark thỉnh thoảng lại xuất hiện; có lúc ông mặc vest thắt cà vạt chỉn chu trong khi được các trợ lý (do Wunmi Mosaku thủ vai) chuẩn bị kỹ lưỡng cho phiên điều trần trước Quốc hội. Với phần tóc mái lưa thưa rủ xuống trán, Strong thể hiện vai diễn bằng ánh mắt xa xăm vô định cùng gương mặt với vẻ mặt thường vô cảm và chất giọng giống hệt Zuckerberg đến mức nhiều khán giả đã bật cười khi nghe thấy. Đó là màn mô phỏng con người hoàn hảo về mặt kỹ thuật, dành cho một nhân vật mà Sorkin rõ ràng không còn chút thiện cảm nào.

Trong The Social Reckoning, Sorkin không chỉ nhắm vào mạng xã hội mà còn gióng lên hồi chuông cảnh báo về nền dân chủ Mỹ. Tiếng chuông cảnh báo ấy chân thực là điều không thể phủ nhận, nhưng ông lại gióng nó lên giữa một thế giới - bất chấp những kẻ phản diện và các mối đe dọa, từ thuật toán hay những thứ khác - rốt cuộc vẫn mang lại cảm giác quen thuộc, an tâm hệt như bối cảnh tại một trường quay Hollywood xưa cũ. Dù mang đậm tính thời sự, bộ phim vẫn gợi nhớ đến những tác phẩm kinh điển đã ăn sâu vào “gene di truyền” (DNA) của nước Mỹ: kiểu phim mà ở đó những con người nhỏ bé giành chiến thắng, trong khi một người theo chủ nghĩa lý tưởng như vai diễn của diễn viên Jimmy Stewart say sưa diễn thuyết về dân chủ ngay tại Thượng viện mà không bị đám đông bạo loạn tràn vào quấy phá. Nhiều người cũng yêu thích những bộ phim đó, cả khi Jimmy Stewart đã qua đời; và ngày nay, chính những tỷ phú như Zuckerberg mới là người tìm đến Washington để tìm ảnh hưởng.

15 năm sau 'The Social Network', biên kịch Aaron Sorkin trở lại với sự bê bối lớn nhất lịch sử Facebook